რა მოხდა და როგორ ჩამოვარდა რუსული Ми-8 სამხედრო სატრანსპორტო შვეულფრენი 1992 წლის 14 დეკემბერს კოდორის ხეობის სოფელ ლათასთან
1992 წლის 14 დეკემბერს ტყვარჩელიდან აფრინდა რუსეთის სამხედრო საჰაერო ძლების ორი Ми-8 ტიპის სამხედრო სატრანსპორტო შვეულფრენი რომლთა ბორტებზე ქალები და ბავშვები რამდნიმე აფხაზი საველე მეთაური იმყოფებოდა.
სამხედრო სატრასპორტო შვეულფრნები ოჩამჩირის მიმართულებაზე გაფრენის ნაცვლად მაღალ სიმაღლზე აფრიდნენ გეზი გუდაუთისაკენ აიღს
კოდორის ხეობაში სოფელ ლათის მიდმოებში რუსეთის სამხედრო საჰაერო ძალების ერთერთ Ми-8 ტიპის სამხედრო სატრანსპორტო შვეულფრენს მოულოდნელად რაკეტა მოხვდა და სოფელ ლათას მიდამოებში მთის ფერდობზე ჩამოვარდა.
Ми-8 ჩამოვარდნის შედეგად დაიღუპა ეკიპაჟი ყველა წევრი და ყველა მგზავრი დაიღუპა .დაღუპულბს შორის აღმოჩნდნენ აფხაზი სეპარატისტების სავლე მეთაურები ვლადიმერ ანცუპოვი და ასლან ზანთარია ,12 აფხაზი მებრძოლი სულ შვეულფრენის ჩამოვარდანს აფხაზების ინფორმაციით 87 ადამიანი ემსხვერპლა საიდნა 35 ბავშვი იყო. აფხაზურმა და რუსულმა მხარეებმა შვეულფრენის ჩამოვარდნა მაშინათვე ქართულ მხარს დააბრალეს.
რა გამოძიების და რომელი კონკრეტული მტკიცებულებებზე დაყრდნობით დაადგიენს რომ სამხედრო სატრანსპორტო შვეულფრენის ჩამოვარდნა ქაართველი სამხეროების მიერ ნასროლმა საზენიტო რაკეტამ გამოიწვია დღემდე უცნობია და ის აფხაზურ მხარეს არ წარმოუდგენია.
იმდონდრელი პრესის და მებრძოლების მიერ მიცემული ინტერვიუების, აფხაზური და რუსული ინტერნეტ რესურსების გაცნობის და ანალიზის შედეგად მივდეით იმ დასკვნამდე რომ ტყვარჩელიდან აფრენილი რუსეთის სამხედრო საჰაერო ძალების Ми-8 ტიპის სამხედრო სატრანსპორტო შვეულფრნის ჩამოგდების მიზეზი ყველაზე ნაკლებად შეიძლება ქართველი სამხედროების მიერ ნასროლი სითბური საზენიტო რაკეტა ყოფილიყო და თუ რატომ ამის შესახებ უფრო ვრცლედ ქვემოთ ვისაუბრებთ
1992 წელი ტყვარჩელი რუსეთის სამხედრო საჰაერო ძალების Ми-8 სამხედრო სატრანსპორტო შვეულფრენებს ტყვარჩლში ჯდებიან რათა აფხზებს ჩაუტანონ იარაღი და ტყვია-წამალი
1992 წლის შემოდგომა აფხაზემა სეპარატისტებმა და რუსმა სამხედროებმა 1992 წლის 2 ოქტომბერს ქალაქი გაგარა აიღეს.
გაგრის აღების შემდეგ აფხზმა სეპარატისტებმა მთელი ძალები გუმისთის ფრონტზე გადმოისროლეს მდენარე გუმისთის ხაზზე პოზიციური ბრძოლები ახლი ძალით განახლდა, სოხუმი და მის გარშემო მდბარე სტრატეგიული მნიშვნელობის სოფლები და სიმაღლეები საქრთველოს შეირღებული ძალების კონტროლის ქვეშ იყო.
აფხაზებით დასახელბული ქალაქი ტყვარჩელი აფახაზეთის ომის დაწყებისათანავე ქართული ნაწილების ბლოკადაში მოექცა . ქალაქ ოჩამჩირეს და მისი სოფლების ნაწილს ქართული მხარე აკონტროლებდა
ტყვარჩელში გამაგრებული აფახაზი სეპარატისტების რაზმები აწარმოებდნენ ბრძოლებს ოჩამჩირეში განლაგებული განლაგებული ქართული საჯარისო ნაწილების წინააღმდეგ და ბუნებრივია იარაღით მოამრაგება სჭრიდებოდათ.
ბლოკადაში მოქცეული ტყვარჩელეში მყოფი აფხაზი სეპარატისტებისთვის შეირაღების, ტყვია წამალის, საარტილერიო სისტემების, მედიკამენტების მიწოდება საჰაერო გზით ხდებოდა კერძოდ: რუსეთის ფედერაციიდან სამხერო სატრანსპორტო თვთფრინავებს იარაღი და საბრძოლო მასალები გუდაუთის ბომბორას სამხედრო აეროდრომზე ჩაჰქონდათ საიდანაც უკვე Ми-24 საბრძოლო და Ми-8 სამხედრო სატრანსპორტო შვეულფრენებით ხდებოდა იარაღის და ტყვიაწმლის მიწოდება ტყვარჩელის აფხაზური დაჯგუფებისათვის.
აფხაზეთის ომის დროს ქართული მხარეს საჰაერო თავდაცვა თითქმის არ ჰქონდა და შესაბამისად ვერ ხორციელდებოდა აფხაზეთის საჰაერო სივრცეს კონტროლი რის გამოც რუსეთის სამხედრო საჰაერო ძალების თვითფრინავები და შვეულფრენები დაუსჯელად დაფრინავდენ იქ სადაც გაეხარდებოდათ. ასევე საყოველთაოდ ცნობილი ფაქტია რომ გუდაუთის ბომბორას აეროდრომზე გადმოსროლი რუსეთის სმახედრო საჰაერო ძალების Ми-24 საბრძოლო და Ми-8 სამხედრო სატრანსპორტო შვეულფრენები ხშირად ახორციელბდნენ როგორ ქართული არმიის პოზიციებზე საჰაერო დაბომბვებს.
გუდაუთის ბომბორას სამხედრო აეროდრომიდან აფრენილი რუსეთის სამხედრო საჰაერო ძალების Ми-8 ტიპის სამხედრო სატრანსპორტო შვეულფრენები ზღვის გასწვრივ დაბალ სიმაღლეზე მიფრინავდნენ შემდეგ ომაჩირესთან უხვევდნენ და ალყაშემორტყმლ ტყვარჩელში ჯდებოდნენ ე.წ ჰუმანიტარულ ტვირთს ცლიდნენ ხოლო უკანა რეისზე იმავე მარშუტით დაჭრილების ევაკუაციას ახდენდნენ. აღსანიშნავია რომ რუსული შვეულფრენების ფრენის მარშუტი შეთანხმებული იყო ქართულ მხარესთან.მას ჰუმანიტარყული რესები ეწოდებოდა.
გარადა შეირაღების და ტყვია წამლის მიწოდებისა რუსეთის სამხედრო საჰაერო ძალების Ми-8 ტიპის სამხედრო სატრანსპორტო შვეულფრენებს ტყვარჩელში ჩაყავდათ რუსი და ჩრდილო კავკასიელი მებრძოლები ასევე აღსანიშნავია რომ ამ რუსულ Ми-8 ტიპის სამხედრო სატრანსპორტო შვეულფრენებეს დამონტაჟებლი ჰქონდათ საავიაციო პილონები რომლებზეც უმართავი საავიაციო რაკეტების გასაშვები ბლოკები ჰქონდათ ჩამოკიდებული.რაც იმას ნიშნავს რომ რუსული შვეულფრნებს შეეძლოთ უმართავი საავიაციო რაკეტების გაშვებით საჰაერო სარაკეტო დარტყმების მიყენება
ნუ დადგენილი ფაქტია რომ Ми-8 ტიპის შვეულფრენი სამხედრო სატრანსპორტო საფრენი აპარატი იყო და არა სამოქალო შვეულფრენი რომელებიც თეთრ ან სტფილოსფრებად იყვნენ შეღებილნი.
როგორ აღწერს ამ ფაქტს მოწინააღმდეგე
სამხედრო პილოტმა და ესკადრილიის მეთაურმა სერგეი პოდპრუგინმა, რომელიც ლატაზე მომხდარი ტრაგედიის დროს მეორე ვერტმფრენს მართავდა, აფხაზურ ტელევიზიასთან ინტერვიუში გაიხსენა, რომ 14 დეკემბერს გუდაუთიდან ალყაში მოქცეული ტყვარჩელის მაცხოვრებლებისთვის ჰუმანიტარული დახმარებით ჩამოსული ორი ვერტმფრენი ხალხის ევაკუაციას ახდენდა.
„1992 წლის 14 დეკემბერს, საღამოს 4:39 საათზე, რუსეთის შეიარაღებული ძალების MI-8 ვერტმფრენი, რომელიც ალყაში მოქცეული ქალაქ ტყვარჩელიდან ჰუმანიტარულ ფრენას ასრულებდა, მიწა-ჰაერის ტიპის რაკეტით ჩამოაგდეს ლატას მთიან სოფელში, რომელიც ქართული საოკუპაციო ძალების მიერ კონტროლირებად ზონაში მდებარეობს. ვერტმფრენი მთის ფერდობზე ჩამოვარდა და აფეთქდა“, – აღნიშნა აფხაზეთის რესპუბლიკის უმაღლესი საბჭოს პრესსამსახურმა 1992 წლის 14 დეკემბერს გავრცელებულ განცხადებაში.
სამხედრო პილოტმა და ესკადრილიის მეთაურმა სერგეი პოდპრუგინმა, რომელიც ლატაზე მომხდარი ტრაგედიის დროს მეორე ვერტმფრენს მართავდა, აფხაზურ ტელევიზიასთან ინტერვიუში გაიხსენა, რომ 14 დეკემბერს გუდაუთიდან ალყაში მოქცეული ტყვარჩელის მაცხოვრებლებისთვის ჰუმანიტარული დახმარებით ჩამოსული ორი ვერტმფრენი ხალხის ევაკუაციას ახდენდა.
„ჩემი ბორტი იყო „02“, მეორე კი „03“. სიტყვასიტყვით ყოველ 30 წამში, ფრთის მეთაურს (თვითმფრინავ „03“, მეთაური სერგეი ევდოკიმოვი – რედ.) უწევდა ჩვენთან დაკავშირება და იმის შეტყობინება, რომ ყველაფერი რიგზე იყო. შეუძლებელი იყო ჩვენს უკან რა ხდებოდა. ის გვეუბნებოდა, რომ ყველაფერი კარგად იყო. შემდეგ კი, ერთი წუთი გადიოდა და აღარ გვიკავშირდებოდა. ცოტა ხნით ადრე, ეთერში უცნაური ტკაცუნი და ხმაური გავიგე. როგორც ჩანს, როდესაც ეს მოხდა, პანიკაში დავაჭირე ღილაკს და ყველაფერი მაუწყებლობა დაიწყო. ამასობაში, ვუკავშირდებოდი სუ-25-ებს, რომლებსაც ჩვენი დაფარვა უნდა მოეხდინათ. „ისინი გვიფარავდნენ, როდესაც ტკუარჩალში გავფრინდით და ისინი უნდა დაბრუნებულიყვნენ, მაგრამ ზუსტად ხუთი წუთით დააგვიანდნენ.“ „სწორედ მაშინ მოხდა ყველაფერი“, – იხსენებს სერგეი პოდპრუგინი იმ მომენტს, როდესაც მშვიდობიანი მოქალაქეების გადამყვანი ვერტმფრენი ჩამოაგდეს.
სერგეი პოდპრუგინმა აღნიშნა, რომ ამ ტერიტორიაზე ვერტმფრენის ფრენისთვის უსაფრთხო სიმაღლე 1,5 კილომეტრი იყო და ისინი 2,4 კილომეტრზე დაფრინავდნენ.
„არ გვეგონა, რომ ისინი გორაკზე ავიდოდნენ – გორაკები 600 და 900 მეტრზეა – და იქიდან რაკეტას გაუშვებდნენ. მათ მოიგონეს, როგორ ჩამოეგდოთ ვერტმფრენი და ეს გააკეთეს კიდეც“, – თქვა პილოტმა.
„როდესაც მივხვდი, რომ რაღაც მოხდა, შემოვბრუნდი და დავინახე ანთებული ჩირაღდანი; ვერტმფრენი ვარდებოდა. მივხვდი, რომ გადარჩენილები არ დარჩებოდნენ. ის ძალიან სწრაფად მიფრინავდა“. „ის უბრალოდ ვარდებოდა, კვამლში იყო დაფარული, რადგან უკვე იწვოდა. დავუძახე, ვცადე გასვლა, როგორმე დახმარება, მაგრამ ვიცოდი, რომ ვერ დავხმარებოდი და მაშინვე მივხვდი, რომ ეს რაკეტა იყო. ავღანეთში ვყოფილვარ და ბევრი ასეთი რამ მინახავს – ვერტმფრენები ასე ვარდებიან რაკეტის დარტყმის შემდეგ. იქაურობას წრე დავუთმე. რადგან ბორტზე ხალხი მყავდა, უკვე მეშინოდა, რომ რაკეტას არ გაისროლებდნენ. ამიტომ წავედი და სუ-25-მა ბრძანება გასცა, საეჭვო ტერიტორიაზე რაკეტები გაესროლათ“, – იხსენებს სერგეი პოდპრუგინი.
ის რომ რომ მაინცდამაინც ქართული სამხედროების მიერ განხორციელდა 1992 წლის 14 დეემბერს მიერ „მიწა-ჰაერის“ კლასის სითბური საზენიტო რაკეტით სოფელ ლათასთან რუსული Ми-8 სამხედრო სტრანპორტო შვეულფრენის ჩამოგდება რასა აფხაზური მხარე დაჟინებით მტკიცებს ეჭვქვეშ აყენებს ერთი გარემობა რომ აფხაზეთში მებრძოლ ქართული არმიის ნაწილებს ძალიან მცირე რაოდენობით ჰქონდათ Стрела-2М ტიპის გადასატანის საზენიტო სარაკეტო კომლექსები და რომლებიც დიდი ალბათობით მსხვილი ქალაქების უპირველსად სოხუმის და სხვა სტრატეგიული დასახლებული პუნქტების საჰაერო თავდაცვისთვის უნდა ჰქონოდათ გადასროლი და არა კოდორის ხეობის სოფელ ლათაში რომელიც ფრონტის ხაზს საკმაოდ მოშორებული იყო, იქ არ მიმდინარეობდა არავითარი საბრძოლო მოქმედებები და გადასატანი ჰაერსაწინააღმდეგო სისტემების იქ განთავსება არანაირ აუცილებლობას არ წარმოადგენდა.
და რომც დაუშვათ ვარაუდი რომ კოდორის ხეობაში ქართულ ნაწილებს შეტანილი ჰქონდათ Стрела-2М ტიპის გადასატანი საზენიტო სარკეტო კომპლექსი რატო უნდა ესროლათ იმ Ми-8 ტიპის სამხედრო სატრანსპორტო შვეულფრენისთვის რომელიც 2 კილომეტრის სიმაღლეზე მიფრინავდა და არნაირი დაბომბვას არ ახდენდა ?!?
და თუ კი მაინც ჩავთვლით რომ ქართული მხარეს ინტერესი ჰქოდა რუსული Ми-8 ტიპის სამხედრო სატრანსპორტო შვეულფრნებების ჩამოგდების რომლებსაც გუდაუთიდან ტყვარჩელში რეგულარულად გადაჰქონდათ შეიარაღება და საბრძოლო მასალები უფრო ლოგიკური იქნებოდა შეიარღებით და ტყვიაწამლით დატვირთული Ми-8 ების ოჩამჩირესთან ჩამოგდება სანა ისინი დანიშნულების ადგიალმდე მიაღწევდენ და აფხაზ სეპარტისტებს შეიარღებას და საბრძოლო მასალებს ჩაუტნდენ რასაც აფხაზი სეპარატისტები მაშინვე ოჩამჩირის რაიონში განლაგებული ქართული საჯარისო ნაწილებზე შტევაში გამოიყენებდნენ და ქართულ მხარეს სრული ლეგიტიმური უფლება ჰქონდა მოეხდინა რუსული სამხედრო სატრანსპორტო შვეულფრენების ჩამოგდება.
კოდორის ხეობა სოფელი ლათას მისადგომები ჩამოვარდნილი რუსული მი-8ს ნარჩენები და ქართველი სამხედროები
ასევე აღსანიშნავია რომ როგორც ცნობილია აფხაზეთის ომის დროს ქართული მხარეა ყველანაირად ერიდებოდა რუსული ხომალდების საფრენი აპარტების მიმართ ცეცხლის გახსნას ეს საყოველთაოდ ცნობილი ფაქტია.
აღსანიშანავია რომ რუსული ავიაცია ქალაქ სოხუმის და ოჩამჩირეს მათ გარშემო არსებულ სოფლებს სხვადასხვა პერიოდულობით ბომავდა და შესაბამისად ლოგიკურია ვივარაუდოთ რომ ქართული არმიის არსენალშია არსებული მწირი ჰაერსაწინაღმდეგო სისტემები თავმოყრილი იქნებოდა უპირველსად სოხუმის დ გუმისთის ფრონტის და ოჩამჩირის საჰაერო თავდაცვის უზრუნველსაყოფად.
ქართული არმიისაგან განსხვავებით რომელსაც აფხაზეთში საზენიტო სარაკეტო სისტემების კატასტროფული ნაკლებობა ჰქონდა რუსმა სამხედროებმა აფხაზი სეპარტისტებს დიდი რაოდენობითი Стрела-2М, Стрела-3, Игла-1 და Игла ტიპის გადასატანი საზენტო სარაკეტო კომპლექსებით და მათი სითბური საზენიტო რაკეტები გადასცეს.
აფხაზი სეპრატისტისტები დ მათ მხარეზე მებრძოლი რუსი სამხედროები Стрела და Игла ტიპის გადასატანი საზენიტო სარაკეტო კომპექსებს ფართოდ იყენებდნენ ქართული Су-25 მოირიშე თვითფრნევების Ми-24 და Ми-8 ტიპის სამხედრო შავეულფრენების ჩამოსაგდებად.
შესაბამისად არ არის გამორიცხული რომ რომელიმე აფხაზი სეპარატისტების მხარეზე მებრძოლ დივერსიულ ჯგუფს რუსული Ми-8 ტიპის სამხედრო სატრანსპორტო შვეულფრენი ქართული შვეულფრენი გონებოდათ და მისი მიმართულებით სითბური რაკეტა გაეშვათ.
მით უმეტეს ტყვარჩლი ოჩამჩირის მონაკვეთზე აფხაზი სეპარატისტების დაჯგუფებებს უხვად ჰქონდთ გადასატანი საზენიტო სარაკეტო კომპლესები.
არც იმის გამორიცხვა შეიძლება რომ რუსული Ми-8 გუდუთის ბომბორას სამხედრო აეროდრომზე ბაზირებული რუსეთის ფედერაციის ჩრდილო კავკასიის სამხედრო ოლქის Су-27 ტიპის გამანადგურბელ თვითფრინევებს ჩამოაგდო რომელბიც აფხაზეთის ცაში ქართულ მოიერიშე თვითთფრინავებს და შველფრენებზე ნადირობდნენ ან რუსულ Су-25 მოირიშე თვითფრინავეების “მსხვერპლი”გამხდარიყო.
იმის გათვალისწინებით რომ რუსულ სამხედრო სატრანსპორტო შვეულფრენში საკმაოდ ცნობილი აფხაზი საველე მეთაურები იმყოფებოდნენ არსებობს ვერსია რომ მმათთნ დაპირისპირებულმა აფხაზი სეპარატისტების ჯგუფმა გადასატანი საზენიტო სარაკეტო კომპლექსით ჩამოაგდო ეს შვეულფრენი.
არსებობს კიდევ ერთი ვერსია რომელიც რუსული შვეულფრენის გადატვირთვის ეხება რადგან Ми-8 განკუთვნილია 24 მგზავრის გადაყავანად ხოლო 14 დეკემბერს ბორტზე 87 ადამიანი იმყოფებოდა.
ყოველ შემთხვევაში ლათის ტრაგედიაამ მოწინააღმდეგის წისქვილზე დახა წაყლი და სეპარატისტების რიგებს უამარავი ადამიანი შუერთდა.
მოამზადა იოსებ ჭონქაძემ
