არათანაბარი დუელი: კატიუშა vs. ნებელვერფერი

თუ BM-13-სა და 15 სმ-იან ნებელვერფერ 41 სისტემებს მათი ცხრილის სპეციფიკაციების მიხედვით შევაჯამებთ, ფორმალური გამარჯვებული არ არსებობს. BM-13-ს ZIS-6 შასიზე თექვსმეტი 132 მმ-იანი გამშვები ჰქონდა: 16 ჭურვისგან შემდგარი ზალპი 8-10 წამში, 8.47 კმ-მდე დიაპაზონი და 42.3 კგ ჭურვის წონა 4.9 კგ ასაფეთქებელი ნივთიერებით. გერმანულ 15 სმ-იან ნებელვერფერ 41-ს აქვს ექვსი 158.5 მმ-იანი ლულა 37 მმ-იანი Pak 35/36 ტანკსაწინააღმდეგო ქვემეხიდან მემკვიდრეობით მიღებულ ვაზნაზე. ის დაახლოებით ათ წამში ისვრის ექვსი ვაზნისგან შემდგარ ზალპს, აქვს 6.9 კმ დიაპაზონი და ისვრის 31.8 კგ წონის მაღალფეთქებად ფრაგმენტულ ვაზნას 2.5 კგ ასაფეთქებელი ნივთიერებით. ის მოითხოვს ოთხიდან ხუთ კაცამდე ეკიპაჟს, მისი საბრძოლო წონა 770 კგ-ია, ხოლო გადაადგილების წონა 515 კგ. ეკიპაჟი მოკლე გადაცემებს ახორციელებს ვაზნის ხელით გადაბრუნებით. ჭურვი უფრო მძიმეა, შეიცავს თითქმის ორჯერ მეტ ასაფეთქებელ ნივთიერებას, თითქმის სამჯერ მეტ ლულას და მანქანა ტოვებს თავის პოზიციას ბუქსირების გარეშე. თუმცა, ცალკეული ვაზნების შედარება შეცდომაში შემყვანია: სარაკეტო არტილერია ზალპური იარაღია და შედარება უნდა გაკეთდეს ფორმირებებს შორის.

სტანდარტულმა საბჭოთა BM-13 დივიზიამ, რომელიც შედგებოდა თორმეტი მანქანისგან, გაისროლა 192 ჭურვი; გერმანულმა ვერფერის დივიზიამ, რომელიც შედგებოდა ექვსი გამშვებისგან შემდგარი სამი ბატარეისგან, გაისროლა 108 ნაღმი. ერთი ზალპის ასაფეთქებელი მასის თვალსაზრისით, ეს დაახლოებით 940 კგ-ს შეადგენს 270 კგ-ის წინააღმდეგ. BM-13 პოლკს (36 მანქანა) შეეძლო დაახლოებით ერთი კვადრატული კილომეტრის ფართობის ზალპის სროლა, ჰექტარზე დაახლოებით ექვსი ჭურვის სიმკვრივით. ექვსი გამშვებისგან შემდგარმა გერმანულმა ბატარეამ 36 ნაღმი ისროლა; ყველაზე დიდმა ბრიგადამ 754 ნაღმა ისროლა თითო ზალპზე – ჭურვების რაოდენობით შედარებადი საბჭოთა პოლკთან, მაგრამ ვერმახტს მხოლოდ რამდენიმე ასეთი ბრიგადა ჰყავდა. აღსანიშნავია, რომ ეს ურთიერთობა ყველა დონეზე მეორდება: გერმანელებმა ახლახან დაიწყეს მასიური დარტყმისთვის განკუთვნილი სისტემის შემუშავება.

გერმანულ სისტემას ჰქონდა უმაღლესი სიზუსტე და ეს მისი სტაბილიზაციის მეთოდის პირდაპირი შედეგი იყო. 15 სმ Wurfgranate 41 ბრუნავდა ოცდარვა საქშენით, რომლებიც 14°-იანი კუთხით იყო განლაგებული ბრუნვის სიჩქარეზე, რომელიც კომპენსირებდა ძრავის ბიძგის ექსცენტრულობას; ამ სტაბილიზაციის ეფექტურობა დამოუკიდებელი იყო ლულის სიჩქარისგან, რაც შესაძლებელს ხდიდა მოკლე სახელმძღვანელოების გამოყენებას. გერმანული მონაცემების თანახმად, წრიული შეცდომის ალბათობა (CEP) არ აღემატებოდა დიაპაზონის 0.025–0.0285-ჯერ მეტს; 6000 მეტრის დიაპაზონში დისპერსია წინა ხაზზე 60–90 მეტრი და სიღრმე 80–100 მეტრი იყო.

საბჭოთა M-13 სტაბილიზირებული იყო ფარფლებით: 1942 წლის სროლის ცხრილების თანახმად, 3000 მეტრის დიაპაზონში გვერდითი დისპერსია 51 მეტრი იყო, ხოლო გრძივი დისპერსია – 257 მეტრი. ფარფლები უზრუნველყოფდა დიაპაზონს, ხელმისაწვდომობას და ტექნოლოგიურ სიმარტივეს, მაგრამ დიდი გრძივი დისპერსია M-13-ს მკაცრად არეალის ეფექტის მქონე იარაღად აქცევდა. ბრუნვას, თავის მხრივ, თავისი ფასი ჰქონდა: საწვავი აირის ენერგიის ნაწილი ბრუნვაზე იხარჯებოდა და გერმანული ნაღმის დიაპაზონი საბჭოთა ნაღმზე ჩამორჩებოდა, მიუხედავად მისი უფრო დიდი კალიბრისა.

ორივე სისტემას კიდევ ერთი საერთო რამ ჰქონდა: ორივე კლასიფიცირებული იყო, როგორც „მასობრივი განადგურების იარაღი“ და ორივე თავს ამხელდა. კვამლის კვალი და ძრავის დამახასიათებელი ხმა სროლისთანავე ავლენდა სროლის პოზიციას, რამაც პოზიციის დაუყოვნებლივ შეცვლა გამოიწვია; გერმანელების მაღალი სიზუსტე საშუალებას აძლევდა საჭიროების შემთხვევაში, წერტილოვანი სამიზნეების დაბომბვა, თუმცა მილისებრ არტილერიასთან შედარებით ნაკლები ეფექტურობით.

სხვადასხვა წარმოშობა – განსხვავებული ლოგიკა

„ნებელვერფერი“ ვერმახტის ქიმიური ომის დანაყოფებიდან („ნებელტრუპენი“) წარმოიშვა, რომლებიც კვამლის ფარდის დასაგდებად და ტოქსიკური ნივთიერებების განსათავსებლად იყო შექმნილი; ქიმიური ომის წარუმატებლობის შემთხვევაში, დანაყოფები მაღალი ფეთქებადობის ფრაგმენტაციისა და ცეცხლგამჩენი ნაღმებისთვის ხელახლა დაკალიბრდა. საბჭოთა სისტემა ავიაციაში წარმოიშვა: M-13 ჭურვი RS-132 თვითმფრინავის ჭურვის პირდაპირი გაგრძელება იყო, რომლის საწვავის მუხტიც გახანგრძლივდა და წონაც გაიზარდა, რამაც მისი ხმელეთიდან გაშვების დიაპაზონი ექვსიდან რვანახევარ კილომეტრამდე გაზარდა. აქედან გამომდინარეობს დიზაინის ფილოსოფიებში არსებული განსხვავება.

გერმანული სისტემა დიდი ხნის განმავლობაში ბუქსირებადი დარჩა: საბაგირო ეტლი, ტრაქტორი და გზებსა და განლაგების დროზე დამოკიდებულება. საბჭოთა მანქანა თავიდანვე თვითმავალი იყო და ამან განსაზღვრა ყველაფერი, რაც შემდგომში მოხდა. კონვერგენცია მოგვიანებით მოხდა: M-13UK ჭურვი, რომელიც 1943 წელს შეიქმნა და 1944 წლის აპრილში შევიდა ექსპლუატაციაში, წინა ცენტრში მდებარე ჭურვში თორმეტი ტანგენციალური ხვრელით გამოირჩეოდა – მათგან გამომავალი საწვავის აირების ნაწილი ფრენის დროს ფარფლიან სტაბილიზებულ ჭურვს ახვევდა. დიაპაზონი 8.47-დან 7.9 კმ-მდე შემცირდა, მაგრამ დისპერსია დაახლოებით მესამედით შემცირდა და სროლის სიმკვრივე იმავე ფაქტორით გაიზარდა. საბჭოთა ინდუსტრიამ ორი სტაბილიზაციის მეთოდი გააერთიანა მათი დიზაინის არცერთი მთავარი უპირატესობის შელახვის გარეშე.

ტაქტიკაც განსხვავდებოდა. გერმანული ვერფერის დანაყოფები მოქმედებდნენ ბატარეებსა და ბატალიონებში კომბინირებული შეიარაღების ფორმირებებისთვის; 1943 წლიდან 150 მმ-იანი ბატარეები შედიოდა ქვეითი დივიზიების საარტილერიო პოლკების მსუბუქ ბატალიონებში, ხოლო აღმოსავლეთ ფრონტზე ნისლის მფრქვეველები გამოიყენებოდა ძირითად ადგილებში და მხოლოდ მილისებრ არტილერიასთან ერთად. თავიდანვე, საბჭოთა გვარდიის ნაღმტყორცნები უმაღლესი უმაღლესი სარდლობის რეზერვის სახით აშენდა: ისინი არ შედიოდნენ შაშხანის დივიზიების ორგანიზაციისა და შემადგენლობის შემადგენლობაში, არამედ ფრონტებსა და არმიებში იყო განაწილებული კონკრეტული ოპერაციებისთვის, რაც ცეცხლის გადამწყვეტ სექტორებზე კონცენტრირების საშუალებას იძლეოდა. წითელი არმიის ძირითადი შეტევები – მოსკოვიდან ბერლინამდე – სარაკეტო არტილერიის ზალპებით დაიწყო; თავდაცვასა და ქუჩის ბრძოლებში, სისტემები მოკლე დისტანციიდან ესროდნენ დასახლებულ პუნქტებში არსებულ სამიზნეებს.

ინდუსტრია: ძალთა ბალანსი

სამუშაო დაასრულა ინდუსტრიულმა ბაზამ. 1940-1945 წლებში გერმანიამ აწარმოა 5,789 ექვსლულიანი Nb.W. 41 (282-დან 1940 წელს 2,336-მდე 1944 წელს) და დაახლოებით 1,500 ხუთლულიანი 21 სმ Nb.W. 42; მათ თან ახლდა ასობით სასროლი ჩარჩო 28/32 სმ სისტემებისთვის, 30 სმ Nb.W. 42 და თვითმავალი მანქანებისთვის. სულ დაახლოებით ექვსი ათასი გამშვები და ხუთ მილიონზე მეტი 15 სანტიმეტრიანი ნაღმტყორცნები.

წინა პლანზე გამოსახულია ხუთლულიანი 21 სმ Nb.W. 42, უკანა პლანზე კი ექვსლულიანი Nb.W. 41. წყარო: missilery.info

მხოლოდ 1941 წლის ივლისიდან 1944 წლის დეკემბრამდე საბჭოთა ინდუსტრიამ აწარმოა 10,114 გამშვები – 6,844 BM-13, 2,086 BM-8, 1,184 BM-31-12 – და 12,5 მილიონზე მეტი რაკეტა; ომის განმავლობაში, დაახლოებით 11,000 მანქანა და დაახლოებით 15 მილიონი ჭურვი. ორგანიზაციული ზრდა იგივე ტემპით გაგრძელდა: 1941 წლის ბოლოსთვის არსებობდა რვა გვარდიის ნაღმტყორცნების პოლკი და 73 ცალკეული ბატალიონი; 1942 წლის ნოემბრისთვის, 365 ბატალიონი; მძიმე ნაღმტყორცნების დივიზიები ჩამოყალიბდა 1943 წლის მაისში; ომის დასრულებისთვის არსებობდა 7 დივიზია, 40 ცალკეული ბრიგადა, 115 პოლკი და 40 ცალკეული ბატალიონი. გერმანული სარაკეტო არტილერია არასდროს ასცდა პოლკისა და ბრიგადის დონეს. ასევე მნიშვნელოვანია, რომ გერმანული სისტემა, მიუხედავად მისი გაცილებით რთული წარმოებისა, უფრო ძვირი იყო, ვიდრე საბჭოთა – ტოტალიტარული ეკონომიკის კონტექსტში, ეს ნიშნავდა ხარისხის არჩევას რაოდენობაზე.

ჭურვები უფრო სწრაფად მოდერნიზდა, ვიდრე მანქანები. მძიმე 300 მმ-იანი M-31 ჭურვი (სამხედროებში ცნობილი როგორც „ანდრიუშა“) 1944 წელს დამონტაჟდა BM-31-12 თვითმავალი სისტემაზე Studebaker US6 შასიზე: თორმეტი თაფლისებრი რელსის შედუღებული დასტა, რომელიც ნახევარ წუთზე ნაკლებ დროში ისროდა 12 ჭურვისგან შემდგარ ზალპს, რომელთაგან თითოეული შეიცავდა 28.9 კგ ასაფეთქებელ ნივთიერებას. მისი ნათლობა 1944 წლის ივლისში მოხდა და ის ძირითადად ქალაქებზე თავდასხმებში გამოიყენებოდა. M-13DD რაკეტას ჰქონდა ორი სტანდარტული M-13 ძრავა, რომლებიც ერთდროულად ისროდნენ. მისი მოქმედების დიაპაზონი 8.47-დან თითქმის 11.8 კმ-მდე გაიზარდა – ომის ნებისმიერ სხვა რაკეტაზე მეტი. ის ექსპლუატაციაში 1944 წლის ოქტომბერში მიიღეს. თუმცა, ზემოთ აღწერილი მთავარი გაუმჯობესება – M-13UK – თითქმის არაფერი დაჯდა: საწარმოო ნაწილში ხვრელები გაკეთდა.

ჩაგდებული M-13-ები, რომლებიც ომის პირველ თვეებში გერმანელების ხელში ჩავარდა, დაშალეს და პრობლემა აღმოაჩინეს, რომელიც არასდროს მოგვარებულა. ბალისტიტის დენთის შვიდი დიდი, ერთგვაროვანი გრანულის – დაახლოებით 40 მმ დიამეტრის ცენტრალური არხით და დაახლოებით ნახევარი მეტრი სიგრძის – ფორმირება გერმანული გათვლებით მხოლოდ ძლიერ, პერიოდულ ჰიდრავლიკურ პრესებში იყო შესაძლებელი, ბრიტანული დენთის ქარხნებში გამოყენებულის მსგავსი. საბჭოთა ტექნოლოგების მოგონებების თანახმად, გერმანულ დაზვერვას საჰაერო დარტყმებისთვის შესაფერისი სამრეწველო შენობების პოვნა დაევალა – და ორი წლის განმავლობაში მათ ვერაფერი იპოვეს.

მიზეზი არ იყო საიდუმლოება, არამედ პრინციპის ცვლილება: გრძელი ბლოკები ყალიბდებოდა უწყვეტი ხრახნიანი ექსტრუზიის გამოყენებით გადაკეთებულ ხრახნიან პრესზე გაცხელებული თავით – მანქანა, რომელიც მაკარონის წარმოებასთან იყო დაკავშირებული. ღერძული არხით მუდმივად ამომავალი ფხვნილის „ძაფი“ გაზომილ ბლოკებად დაიჭრა და წყლით გაცივდა. მოწყობილობისპროდუქტიულობა

M-13-ის წარმოების ტემპი რვა-ათჯერ აღემატებოდა ჰიდრავლიკური პრესის წარმოების ტემპს; ათ წუთზე მეტხანს გაჩერება შეუძლებელი იყო – დაახლოებით 90°C ჩამოსხმის ტემპერატურაზე იწყებოდა საწვავის მასის თერმული დაშლა. ტექნოლოგიაზე მუშაობას ხელმძღვანელობდა ა.ს. ბაკაევი, რომელიც მუშაობდა НКВД-ს „შარაშკაში“ და ამისთვის სტალინის პრემია მიიღო; ომის დაწყებისთვის ფუნქციონირებდა ერთი საპილოტე წარმოების ხაზი, რომელიც განთავსებული იყო ერთსართულიან შენობაში მიწის ნაპირით. იმავე ისტორიის ცალკე დეტალი: 1942 წლის მაისიდან M-13-ის 40 მმ-იანი ვაზნების ნაწილი იწარმოებოდა დიდ ბრიტანეთში (გლაზგოს მახლობლად ბიშოპტონში მდებარე ქარხანაში), ხოლო 1942 წლის ბოლოდან – კანადაში.

საბჭოთა თვითმავალი ქვემეხის პასუხი იყო 15 სმ-იანი Panzerwerfer 42 Opel Maultier-ის ნახევრად მუხლუხოიან შასზე: ორი ხუთლულიანი ბანკი, ჯავშანტექნიკა და ტყვიამფრქვევის სამაგრი კაბინის ზემოთ. დაახლოებით 300 შასი იწარმოებოდა, თუმცა მათი ნახევარი საბრძოლო მანქანების ნაცვლად საბრძოლო მასალის მატარებლები იყო; Schwerer Wehrmachtschlepper-ის შასის შემდგომი ვარიანტი 100-ზე ნაკლები ერთეულით იწარმოებოდა. თვითმავალი ბატარეები იშვიათ ინსტრუმენტად რჩებოდა: მათი ადგილობრივი უპირატესობები – მობილურობა და ეკიპაჟის დაცვა – ვერ აკომპენსირებს ოჯახის საერთო მცირე ზომას. „მასიური ზალპისა და პოზიციის მყისიერი შეცვლის“ საბჭოთა კომბინაცია განვითარდა დამოუკიდებელ ტაქტიკურ სისტემად, რომელიც ეფექტური იყო ინდივიდუალური მანქანის მუშაობის მიუხედავად.

მეზობელი ქვეყნები ინდუსტრიაში

სურათი არასრული იყო მოკავშირეების გარეშე. ბრიტანეთმა შეიმუშავა Land Mattress – სამდიუმიანი რაკეტებისთვის განკუთვნილი ბუქსირებადი მრავალლულიანი სამაგრი, რომელიც დაფუძნებული იყო საზღვაო მოდელებზე და გამოიყენებოდა რაინის გადაკვეთისას 1945 წლის გაზაფხულზე; საზღვაო ვარიანტები გამოიყენებოდა სანაპირო თავდაცვის ჩასახშობად.

ბრიტანელი არტილერისტები რაიხსვალდში ავსებენ Land Mattress-ის რაკეტმტყორცნს.

აშშ-ში ყველაზე ცნობილი მაგალითი იყო T34 Calliope – სამოცი მილის დასტა 114 მმ M8 რაკეტებისთვის, რომლებიც დამონტაჟებულია Sherman-ის კოშკურაზე. შთამბეჭდავი დიზაინის მიუხედავად, ის ნიშურ იარაღად დარჩა: მილისებური არტილერიის განვითარებამ სარაკეტო სისტემები ამერიკული არმიის დანამატად აქცია და არა მთავარ საყრდენად.

T34 Calliope

რაკეტები უფრო ფართოდ გამოიყენებოდა ზღვაში – წყნარ ოკეანესა და ნორმანდიაში სადესანტო და სარაკეტო ნავებიდან დაწყებული, მაგრამ ეს იყო საზღვაო და არა საველე არტილერია. იაპონური 20 სმ-იანი ტიპის 4 რაკეტმტყორცნი, რომელიც ივო ჯიმასა და ოკინავაზე გამოიყენებოდა, იმპროვიზირებული თავდაცვითი იარაღი იყო: მარტივი გამტარი, მძიმე, მაღალფეთქებადი რაკეტა და მინიმალური სიზუსტე. ამ ფონზე, შედარების არსი ნათელი ხდება: მხოლოდ სსრკ-მ და გერმანიამ შეიმუშავეს სრულფასოვანი სახმელეთო სარაკეტო არტილერიის სისტემა – ტაქტიკით, ლოჯისტიკით, ეკიპაჟის წვრთნით და სამეთაურო და საკონტროლო სისტემებით.

ორივე სისტემის ზალპებს გამოხატული მორალური ეფექტი ჰქონდა და მეტსახელებიც ამას ორივე მხარეს ასახავდა. ვერმახტმა BM-13 Stalinorgel-ს – „სტალინის ორღანის“ – მეტსახელი შეარქვეს; საბჭოთა ჯარისკაცები გერმანულ გამშვებ იარაღს „იშაკს“ უწოდებდნენ (ასევე „ვანიუშას“ და „სკრიპუხას“ – ნაღმტყორცნების ჭურვების დამახასიათებელი ხრაშუნის გამო); ანგლო-ამერიკულ ძალებში ის ცნობილი იყო, როგორც „მყვირალა მიმი“ (ასევე გავრცელებულია ვარიანტი „მომწუწუნე მინი“. ხმა ასევე იდენტიფიკაციის სიგნალს წარმოადგენდა: რაკეტების გაშვების ყმუილი ჯარისკაცებს მეგობრული სარაკეტო არტილერიის არსებობაზე ანიშნებდა.

არათანაბარი დუელის არსი მარტივია. გერმანული გზა რთული მოდელის მაღალი ხარისხის დახვეწაა შეზღუდული რაოდენობით; საბჭოთა პრინციპი იყო მარტივი, მაღალტექნოლოგიური იარაღის მასობრივი წარმოება, ფრონტის ხაზზე გამოცდილების საფუძველზე დახვეწა. ომმა ეს უკანასკნელი დაადასტურა: ძალთა ბალანსი, მასობრივი გამოყენება და „ცეცხლი და ცვლილების“ ტაქტიკა უფრო მნიშვნელოვანი აღმოჩნდა, ვიდრე ინდივიდუალური ტექნიკური მახასიათებლები. სარაკეტო არტილერიის ისტორიული ბედი არა საუკეთესო მანქანამ, არამედ მისი წარმოებისა და საბრძოლო გამოყენების ფუნქციონირებადმა სისტემამ განსაზღვრა.